Migranten als zondebok voor maatschappelijke problemen: helaas horen we dat narratief maar al te vaak. Welk tegenverhaal kun je daar tegenover zetten? Een nieuw rapport van Deep Canvassing, Stroomversnellers en De Goede Zaak onderzoekt of het kleur-klasse verhaal een uitkomst biedt. Korte conclusie: het werkt voor wonen, maar nog niet voor migratie.
Wat kunnen we doen tegen het hardnekkige zondebokverhaal dat migranten de schuld geeft van allerlei problemen in ons land? Het is een vraag waar veel mensen en organisaties mee worstelen. Amerika is hiermee al een stap verder. Daar werd het zogenaamde kleur-klasse verhaal ontwikkeld als progressief antwoord op de populistische zondebokretoriek. De kern van dit verhaal is dat je benadrukt dat mensen, waar ze ook vandaan komen, dezelfde belangen hebben. Tegelijkertijd legt het verhaal bloot hoe bepaalde partijen zondebokken aanwijzen om mensen tegen elkaar op te zetten en zo de aandacht af te leiden van economische ongelijkheid en systeemfouten.
In Amerika blijkt dit antwoord succesvol. Maar werkt het ook in Nederland? Om dat te testen, voerden Ipsos I&O en Taalstrategie twee peilingen uit onder een representatieve groep Nederlanders. Deelnemers waren onderverdeeld in een ‘progressieve voorhoede’, een ‘beweegbaar midden’ en een ‘conservatieve oppositie’. De reactie op het kleur-klasse verhaal werd verder uitgediept via vier focusgroepgesprekken.
Positief bij wonen, weerstand bij migratie
Het resultaat was gemengd. Het ‘kleur-klasse verhaal’ over wonen (zie afbeelding) kon op bijval rekenen van de helft van de respondenten, tegenover 21 procent die het afwees. De instemming was het grootst bij de ‘progressieve voorhoede’, maar ook in het ‘beweegbare midden’ en de ‘conservatieve oppositie’ was de instemming met het kleur-klasse verhaal groter dan de afwijzing.
Bij het thema migratie (zie afbeelding) kantelde het beeld. In de ‘progressieve voorhoede’ en het ‘beweegbare midden’ was de instemming opnieuw groter dan de afwijzing. Maar in de conservatieve oppositie was de stemming omgeslagen: 45 procent wees het af, tegenover slechts 19 procent die instemde.
Dat patroon herhaalde zich toen deelnemers werd gevraagd om drie narratieven direct met elkaar te vergelijken: een kleur-klasse verhaal, een traditioneel progressief verhaal en een zondebokverhaal. Bij wonen scoorde het kleur-klasse verhaal iets beter dan het zondebokverhaal. Maar rondom migratie was het kleur-klasse verhaal de duidelijke verliezer. Opvallend genoeg deed het traditionele progressieve verhaal het zowel bij wonen als migratie het best van de drie.
Valkuil: het gevaar van een ‘nieuwe zondebok’
Waarom won het kleur-klasse verhaal niet overtuigend? De onderzoekers denken dat dit deels te maken heeft met herkenning, zeker wanneer mensen verschillende narratieven direct met elkaar vergelijken. Mensen stemmen dan sneller in met een verhaal dat ze al vaker hebben gehoord dan met een relatief nieuw narratief.
Tijdens de focusgroepgesprekken kwam bovendien een valkuil van het kleur-klasse verhaal naar boven: veel deelnemers hadden er moeite mee dat dit verhaal expliciet schuldigen aanwijst, zoals ‘de allerrijksten’. Het voelde voor hen alsof het ‘anti-zondebokverhaal’ simpelweg een nieuwe zondebok aanwees. Dat riep weerstand op.
Uit deze focusgroepgesprekken kwam tegelijkertijd een zeer waardevolle bevinding: wanneer deelnemers langer over het onderwerp doorpraatten, dan construeerden ze zelf een verhaal dat de zondebok-retoriek analyseerde. Dat gebeurde óók bij deelnemers die net daarvoor afwijzend hadden gereageerd op het geschreven kleur-klasse verhaal. In het gesprek vulden ze bovendien zelf ontbrekende schakels in, zoals de invloed van lobbyisten of de rol van de media.
Inzichten voor communicatieprofessionals
Wat werkt in Amerika, werkt niet zondermeer werkt in ons land. Dat is een waardevol inzicht, ook al is er daarmee helaas nog geen pasklare formule gevonden voor het reageren op het zondebokverhaal. Wel geeft het onderzoek enkele handvatten. De eerste: vermijd het aanwijzen van specifieke schuldige zondebokken. Benoem liever gedrag en systeemfouten, zoals het opkopen van woningen, de invloed van lobbygroepen of het verkiezen van winst boven maatschappelijk belang.
En de tweede: kies voor dialoog boven zenden: ruimte voor gesprek en verdieping werkt beter om een boodschap te laten landen dan een korte losse tekst met een voor velen nog onbekend narratief.
Het rapport ‘Zondebokpolitiek Ontwapenen, onderzoek naar het kleur-klasse verhaal in Nederland’ is hier te downloaden.
Het onderzoek is van Stichting Deep Canvassing Nederland, DeGoedeZaak en Stichting Stroomversnellers. Het werd mede mogelijk gemaakt door Stichting Weerbare Democratie en uitgevoerd in samenwerking met Ipsos I&O en Taalstrategie.
